Yazarlar DÊSİM İSMİNİN ETİMOLOJİSİ- DERSİM Mİ DÊSİM Mİ?



ID:78973
Yayınlanma:
02 Eyl 21

Resmi kaynaklarda Dersim adının, Dersim yöresinde ise Dêsim adının kullanılagelmesi bir çelişki arzetmektedir. Desim ibaresi, 1848 öncesinde, Desim(lu) aşiretinin yaşadığı dar bir alanı kapsamaktaydı.

Bu çalışmada, Desim isminin etimolojisi üzerine fikirlerimizi sunmağa gayret edecek ve  "Dersim" şeklindeki kullanım yanlışlığının sebebini ortaya koymaya çalışacağız. 

Desim Nasıl Dersim Oldu?

Osmanlı Arşiv belgelerine bakıldığında Dersim adının da birkaç istisna dışında, Tanzimat öncesi kayıtlarda Desim(lu) şeklinde kaydedildiği görülecektir. 1847 öncesi tüm belgelerde Şıh Hasanlu ve Desimlu veya Ducik ve Desim şeklinde, vav ile dal ın birlikte kullanıldığı görülmektedir. Görünen o ki"...ve Desim" ibaresini…

[12:55, 01.09.2021] Talip Ersöz: Son makalemiz

[15:45, 01.09.2021] Talip Ersöz: DÊSİM İSMİNİN ETİMOLOJİSİ- DERSİM Mİ DÊSİM Mİ?

Resmi kaynaklarda Dersim adının, Dersim yöresinde ise Dêsim adının kullanılagelmesi bir çelişki arzetmektedir. Dêsim ibaresi, 1848 öncesindeki kayıtlarda geçen Dêsim ibaresi ile Dêsim(lu) aşiretinin yaşadığı dar bir alan ifade edilmektedir.

Bu çalışmada, Dêsim isminin etimolojisi konusuna değinecek ve "Dersim" şeklindeki kullanım yanlışlığının sebebini izah etmeğe çalışacağız. 

Desim Nasıl Dersim Oldu?

Osmanlı Arşiv belgelerine bakıldığında Dersim adının da birkaç istisna dışında, Tanzimat öncesi kayıtlarda Desim(lu) şeklinde kaydedildiği görülecektir. 1847 öncesi tüm belgelerde Şıh Hasanlu ve Desimlu veya Ducik ve Desim şeklinde, "vav" harfi ile ile "dal" harfinin peşpeşe kullanıldığı görülmektedir. Görünen o ki "...ve Desim" ibaresinin başındaki "vav" harfi dal şeklinde; "dal" harfi ise "r" harfi şeklinde okunmuştur. Böylece "...ve Désim ibaresi "dersim" şeklinde telaffuz edilmiştir. 1847 ve sonrasındaki belgelerde "Désim" ibaresi yerini "Dersim" ibaresine terketmiştir.

Özetle, Dersim Sancağının teşkil edilmesinden sonra Dêsim adının, kâtiplerin yanlış yazımından dolayı Dersim'e dönüştüğünü; resmiyetteki bu yanlışlığa karşın halk arasında Dêsim ifadesinin kullanılmağa devam ettiğini söyleyebiliriz.

Bu tesbitten sonra Osmanlı kaynaklarında adı geçen Désim ifadesinin etimolojisine dair kanaatlerimizi okuyuculara arzetmek istiyoruz. Dersim yöresinde yaşlıların sık sık kullandığı bir ifade vardır.  "Desim Bese Gawo Şexse Lese Gawo- Desim öküzün alnıysa, Şıh Hasan bedenidir." 

Dersim aşiretleri bir tasnife göre:

I) Eski Dersim Aşiretleri (Kalmem-Kalferat Grubu)

II) Geç Dersim Aşiretleri: Şah Hasananlılar ve Seydanlılar olmak üzere iki kategoride ele alınmaktadır.

Khalmemé Sır ve Şıh Hasan Hikâyesi

Desim yöresinde meşhur bir söylenceye göre Şıh Hasan, Elazığın Baskil İlçesi Tabanözü Köyünden Arapgir'in Onar Köyüne oradan da Nazımiye yakınlarındaki Düzgün Baba Dağı eteğindeki Khalmem Köyüne gelip yerleşir. O dönemde köyün adı henüz Khalmem değildir. Bu isim, Khalmemin sır olmasından sonra, onun anısına köye verilmiştir.

Khalmem, Desimli bir aşiret reisidir ve sır olduğuna inanıldığı içindir ki kendisine "Khalmemé Sır" denilmektedir. Rivayete göre Khalmem henüz çocukken Şıh Hasanın yanına çoban olur. Büyüyünce Şıh Hasanın kızı Suré ile evlenir. Ardından köy arazisinin büyük kısmını Şıh Hasan'ın elinden alır ve onun  hayvanlarının telef olmasına ve rızkının kesilmesine sebep olur. Bunun üzerine Şıh Hasan, ailesiyle beraber göçüp Ovacık bölgesine yerleşir. Sonrasında iki taraf arasında hudut konusunda müzakere yapılır ve bir anlaşmağa varılır. Anlaşma gereğince Şıh Hasanın adamları Khalmemin evine; Khalmemin adamları ise Şıh Hasanın evine gidip gözlemci olacaklardır. Sabaha karşı ilk horoz sesiyle Khalmem Nazımiyeden; Şıh Hasan ise Ovacıktan yola çıkacaktır. Buluşacakları nokta Désiman ile Şıh Hasanan aşiretleriarasında sınır olacaktır. Khalmemin horozu çok erken ötmüş ve erkenden yola çıkmıştır. Şıh Hasanın horozu ise gün ağarınca ötmüştür. Şıh Hasan ile Khalmem, Haydaran Dağlarının batısında, "Merga Çeqere" denilen yerde karşılaşır. Burası sınır addedilir. Bu nokta Buger Gölüne yakın olduğundan, Buger Gölü, Désimlü ile Şıh Hasanlı aşiretleri sınırı kabul edilir. Désimin büyük şairi Sey Qaji (1860-1936) bu durumu, 1920 lerde söylediği uzun deyişinde şu dizelerle anlatmıştır;

"Golé ala Bugeré persena şindore Şexsenu Desimano-Ulu Buger Gölünü sorarsan Desim ve Şıh Hasanlıların sınırıdır."

Kanaatimizce, Désim isminin orjinali "Dês-i Meman"dır. Dês, Zazacada duvar ya da sınır anlamına gelmektedir. Dês-i Meman ise "Mem aşiretinin yani Mehmedanların sınırı" demektir. Désiman isminin sonundaki an hecesi halk dilinde zamanla kullanımdan düşmüş ve geriye "Désim" ibaresi kalmıştır.

**************

Kaynak:  

Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 1, Sayı 1, Güz 2012

DESİMLU AŞİRETİNDEN DERSİM SANCAĞINA- Mehmet Yıldırım